„Porada/opinia prawna przeznaczona dla osób, które rozpoczynają drogę działań wobec POZ albo otrzymały pierwsze wezwanie do wykonania szczepień z sanepidu (na etapie przed wszczęciem postępowania administracyjnego).”

 

Obowiązek szczepień:

Zgodnie z polskim prawem, szczepienia ochronne są „obowiązkowe”, a ich unikanie może skutkować wszczęciem postępowania administracyjnego przez Państwowy Powiatowy Inspektorat Sanitarny (PPIS). W przypadku stwierdzenia unikania szczepienia, PPIS może nałożyć na rodziców grzywnę w celu przymuszenia do wykonania szczepienia.

Strategia działania:

Aby uniknąć nałożenia grzywny, można zastosować strategię opartą na przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 97 k.r.o.), który przyznaje rodzicom prawo do decydowania w imieniu dziecka oraz obowiązek dbania o jego dobro. W praktyce oznacza to, że rodzice mogą zgłosić brak wiedzy na temat ewentualnych uczuleń dziecka na składniki szczepionki i zażądać przeprowadzenia odpowiednich badań przed podaniem szczepionki.

Badanie kwalifikacyjne:

Podczas badania kwalifikacyjnego przed szczepieniem, rodzice mogą skorzystać z prawa do wyrażenia obaw dotyczących ewentualnych reakcji alergicznych dziecka. W takim przypadku warto przedłożyć lekarzowi pisemne żądanie przeprowadzenia badań wykluczających uczulenie na składniki szczepionki. Można również złożyć oświadczenie, w którym rodzice wyrażają zgodę na szczepienie pod warunkiem wykluczenia ryzyka uczulenia.

Dokumentacja medyczna:

W dokumentacji medycznej należy wpisać:
Rodzic wyraża zgodę na szczepienie po wykluczeniu przez przychodnię ryzyka uczulenia na składniki szczepionki. Z uwagi na wykonywane badanie kwalifikacyjne w sposób niezgodny z art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (dalej: uzzch), opiekun prawny dziecka podnosi, że nie posiada wiedzy o reakcjach alergicznych dziecka, co nie pozwala mu/jej stwierdzić, czy dziecko nie jest uczulone na podawany lek i zawarte w nim substancje pomocnicze.

Zalecamy również po wizycie wystąpić do przychodni o wydanie opisu dokumentacji, ponieważ często zdarza się, ze lekarz dokuje fałszerstwa, wpisując w nią, że rodzić odmówił szczepienia. Wówczas należy wnieść do przychodni pismo z żądaniem sprostowania fałszywych informacji wpisanych w dokumentację medyczną. 

Przypominamy, że zgodnie z art. 17 ust. 2 uzzch celem badania kwalifikacyjnego jest wykluczenie przeciwwskazań do szczepienia. Ponadto opiekun prawny podnosi, że szczepienie dziecka zostanie wykonane po dokonaniu analizy, które z zaległych szczepień uległy przedawnieniu z uwagi na upływ czasu, jaki wynika z terminu kalendarza szczepień stanowiącego załącznik nr 1 do rozporządzenia MZ z dnia 27 września 2023 roku (podstawa prawa: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wydany w sprawie V Sa/Wa 2364/24 z dnia 05.02.2025 roku). Ponadto szczepienie dziecka zostanie wykonane po tym, jak lekarz i osoba je podająca wezmą na siebie pełną odpowiedzialność za wykonanie szczepienia (podstawa prawa: wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w sprawie C-586/23 Pz).

Odpowiedzialność lekarza:

W przypadku, gdy lekarz nadal nalega na podanie szczepionki pomimo braku badań wykluczających uczulenie, można zażądać od niego pisemnego oświadczenia, w którym przejmie on pełną odpowiedzialność za ewentualne skutki uboczne szczepienia. W praktyce lekarze rzadko podejmują się podpisania takiego dokumentu, co może skutkować odstąpieniem od szczepienia.

Zabezpieczenie przed karą:

W przypadku, gdy przychodnia zgłosi fakt unikania szczepienia do PPIS, posiadanie odpowiedniej dokumentacji medycznej oraz pisemnych oświadczeń może stanowić podstawę do obrony przed nałożeniem grzywny. Dokumentacja ta powinna wykazywać, że nie doszło do odmowy szczepienia, lecz do zgłoszenia uzasadnionych obaw i żądania przeprowadzenia niezbędnych badań.

Podsumowując:

Aby uniknąć nałożenia grzywny za unikanie szczepienia, warto skorzystać z prawa do wyrażenia obaw dotyczących ewentualnych reakcji alergicznych dziecka oraz zażądać przeprowadzenia odpowiednich badań. Wszelkie działania powinny być dokumentowane, aby w przypadku ewentualnego postępowania administracyjnego można było wykazać, że nie doszło do odmowy szczepienia, lecz do zgłoszenia uzasadnionych obaw. Błędem jest kierowanie pism do PPIS, które jest jedynie organem pośredniczącym pomiędzy przychodnią a wojewodą w celu wszczęcia postępowania na podstawie zebranych dokumentów potwierdzających „sprzeciw” rodzica dziecka do wykonania szczepienia.

Aby uniknąć szczepienia dziecka i zarazem możliwości nałożenia kary na rodzica przez wojewodę, udając się do przychodni na badania kwalifikacyjne, należy przedłożyć pełną dokumentację, z jakiej wynikać będzie gotowość rodzica do zaszczepienia dziecka po spełnieniu przez przychodnię warunków, o jakich mowa poniżej. W przypadku gdy lekarz nie zechce pokwitować odbioru dokumentów, należy je złożyć w sekretariacie przychodni. Dokumentacja ta pozwoli zebrać materiał dowodowy w celu obalenia ewentualnych tez w zakresie unikania przez Państwa szczepienia dziecka, które w obecnym stanie prawnym jedynie może stanowić podstawę do nałożenia grzywny.

Przypominam, że obecnie w obrocie prawnym jest orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wyrażone w wyroku wydanym w sprawie V Sa/Wa 2364/24 z dnia 05.02.2025 roku, z jakiego wynika, że podmiot wykonujący szczepienie jest zobowiązany do analizy, które z zaległych szczepień uległy przedawnieniu z uwagi na upływ czasu, jaki wynika z terminu kalendarza szczepień stanowiącego załącznik nr 1 do rozporządzenia MZ z dnia 27 września 2023 roku.

Ponadto warto również wspomnieć o wyroku z 30 stycznia 2025 roku, który wydał Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w sprawie C-586/23 Pz, z jakiego wynika jasno, że lekarz, który będzie podawał szczepionki, ponosi pełną odpowiedzialność za ich skutki, jeśli badanie kwalifikacyjne przeprowadzone przez niego narusza standardy, o których mowa w art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (uzzch). Zgodnie z art. 17 ust. 2 uzzch celem badania kwalifikacyjnego jest wykluczenie przeciwwskazań do szczepienia.

Podkreślenia wymaga, że na mocy Traktatu z Lizbony z dnia 13 grudnia 2007 r. (art. 6 TUE), Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej ma moc prawną równą traktatom, a Polska, jako państwo członkowskie Unii Europejskiej, jest zobowiązana do przestrzegania wyroków TSUE. Zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa unijnego (primatus iuris Unionis), potwierdzoną w Deklaracji nr 17 do Traktatu z Lizbony oraz w utrwalonym orzecznictwie TSUE (Costa v. ENEL, C-6/64; Internationale Handelsgesellschaft, 11/70), orzeczenia TSUE stanowią bezpośrednio obowiązujące źródło prawa, które ma pierwszeństwo przed normami prawa krajowego.

W świetle powyższego należy uznać, że przywołany wyrok TSUE (C-586/23 P) wiąże Polskę i musi być respektowany przez organy krajowe, w tym przez lekarzy wykonujących czynności kwalifikacyjne w procesie szczepień. Oznacza to, że z art. 68 ust. 1 Konstytucji RP, w powiązaniu z art. 35 i art. 41 Karty Praw Podstawowych UE, wynika nie tylko prawo do ochrony zdrowia, ale także prawo do przejrzystej, bezpiecznej i odpowiedzialnej procedury medycznej (in dubio pro vita et salute).

Traktat z Lizbony, podpisany 13 grudnia 2007 r. i ratyfikowany przez Polskę w 2009 r., stanowi jeden z kluczowych aktów reformujących ustrój Unii Europejskiej. Jego zasadniczym celem było wzmocnienie integracji europejskiej, usprawnienie procesu decyzyjnego oraz potwierdzenie charakteru Unii jako wspólnoty opartej na wspólnych wartościach i jednolitym porządku prawnym.

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej oraz ratyfikacja Traktatu Lizbońskiego spowodowały powstanie obowiązku pełnego przestrzegania i stosowania prawa unijnego. Zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej, prawo unijne ma nadrzędny charakter wobec prawa krajowego, w tym wobec ustaw, a w określonych przypadkach także wobec konstytucyjnych norm państw członkowskich, jeżeli kolidują one z prawem wspólnotowym.

Obowiązek ten został wyraźnie zakorzeniony w polskim porządku konstytucyjnym. Zgodnie z art. 9 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”, co obejmuje również zobowiązania wynikające z członkostwa w Unii Europejskiej. Natomiast art. 91 Konstytucji RP stanowi, że ratyfikowana umowa międzynarodowa po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw staje się częścią krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, a w razie kolizji z ustawą — ma pierwszeństwo. W ustępie trzecim tego artykułu dodano, że prawo stanowione przez organizację międzynarodową, której Polska jest członkiem (jak UE), ma pierwszeństwo przed prawem krajowym, jeśli wynika to z ratyfikowanej umowy konstytuującej tę organizację.

W praktyce oznacza to, że Polska — jako państwo członkowskie Unii Europejskiej — zobowiązana jest nie tylko do stosowania prawa unijnego, ale również do respektowania orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) oraz innych trybunałów międzynarodowych, których jurysdykcję uznała. Orzeczenia te mają charakter wiążący i stanowią integralną część systemu źródeł prawa obowiązującego w Polsce, kształtując wykładnię przepisów krajowych w sposób zapewniający ich zgodność z prawem Unii.

W konsekwencji, po podpisaniu i ratyfikowaniu Traktatu Lizbońskiego, Polska potwierdziła swoje zobowiązanie do stosowania i przestrzegania prawa unijnego oraz orzecznictwa trybunałów międzynarodowych jako prawa stojącego ponad prawem krajowym — w granicach określonych przez Konstytucję RP.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w dniu 5 lutego 2025 r., sygn. akt V SA/Wa 2364/24, wydał orzeczenie w którym jednoznacznie stwierdził, że:

„Niedochowanie terminów szczepień określonych w kalendarzu szczepień, stanowiącym załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 2025), skutkuje przedawnieniem obowiązku ich wykonania, co w konsekwencji uniemożliwia zastosowanie środków przymusu administracyjnego wobec przedstawiciela ustawowego dziecka.”

Ponadto Trybunał Konstytucyjny w dniu 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, stwierdził, że obowiązek poddania dziecka szczepieniom ochronnym może wynikać wyłącznie z przepisu rangi rozporządzenia wydanego przez ministra właściwego do spraw zdrowia, jako aktu wykonawczego do ustawy. Trybunał w sposób jednoznaczny przesądził, że wyłącznie rozporządzenie Ministra Zdrowia, a nie zalecenia, wytyczne czy jakiekolwiek inne akty o charakterze wewnętrznym lub instrukcyjnym, stanowić mogą podstawę do nakładania obowiązku szczepień oraz do jego egzekucji.

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc ostateczną, co wynika bezpośrednio z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Oznacza to, że nie przysługuje od nich żaden środek zaskarżenia, a ich treść wiąże wszystkie organy władzy publicznej oraz obywateli. Nawet jeśli ustawa stanowi inaczej lub próbuje ograniczyć skutki orzeczenia Trybunału, pierwszeństwo ma norma konstytucyjna – a więc obowiązuje rozstrzygnięcie TK. Wynika to z zasady nadrzędności Konstytucji (art. 8 ust. 1) i zasady państwa prawa. W praktyce oznacza to, że ustawodawca ani żaden organ administracji nie może ignorować wyroku TK, gdyż naruszałby w ten sposób konstytucyjny porządek prawny oraz zasadę podziału władzy.

W tym kontekście należy zauważyć, że żaden organ Państwowej Inspekcji Sanitarnej, w tym Główny Inspektorat Sanitarny, ani też personel medyczny nie są w świetle obowiązujących przepisów prawa organami uprawnionymi do tworzenia tzw. „indywidualnych kalendarzy szczepień”, jeżeli ich zakres lub terminy wykonania nie zostały przewidziane bezpośrednio w obowiązującym rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Przypisywanie takim dokumentom charakteru wiążącego dla przedstawiciela ustawowego dziecka pozostaje pozbawione podstawy prawnej.

Vademecum – praktyczne podsumowanie (do wykorzystania jako „ściąga” dla rodzica przed wizytą i na wypadek korespondencji z sanepidem)

1. Wezwanie na badanie kwalifikacyjne ≠ wykonanie szczepienia.

Badanie kwalifikacyjne to odrębna czynność medyczna, której celem jest ocena przeciwwskazań i bezpieczeństwa procedury. Na badanie należy się zgłosić, bo brak stawiennictwa bywa następnie przedstawiany jako uchylanie się / uporczywe unikanie obowiązku.

2. Ryzyko administracyjne dotyczy przede wszystkim „odmowy / uchylania się / uporczywego unikania”.

W praktyce to właśnie odmowa albo unikanie (w tym ignorowanie wezwań) jest później wykorzystywane jako podstawa do uruchomienia trybu przymuszającego i nakładania grzywien.

3. Grzywna przymuszająca i tytuł wykonawczy – mechanizm „narastający”, a nie jednorazowy.

Jeżeli dojdzie do wszczęcia procedury przymuszającej i wystawienia tytułu wykonawczego, to:

• tytuł co do zasady pozostaje „aktywny”,
• grzywny mogą być dopisywane sukcesywnie (to, że na początku pojawia się np. 1000 zł, nie zamyka drogi do kolejnych),
• łączna suma grzywien w ramach danego tytułu może dojść do 50 000 zł (co do zasady odrębnie dla każdego zobowiązanego i każdej sprawy).

4. Cel wizyty: zebrać materiał dowodowy, a nie „prowadzić spór” z lekarzem.

Badanie kwalifikacyjne ma zostać przeprowadzone w standardzie wynikającym z art. 17 uzzch. W realiach spornych najważniejsze jest udokumentowanie, że rodzic:

• stawił się na badanie,
• nie odmawia „dla zasady”,
• żąda procedury bezpiecznej i zgodnej z prawem.

5. Nie dyskusja – tylko dokumenty.

Najbezpieczniejszy model działania to posługiwanie się przygotowaną dokumentacją (oświadczenie/wniosek), z której wynika:

• gotowość do szczepienia po spełnieniu warunków bezpieczeństwa,
• żądanie rzetelnej kwalifikacji i weryfikacji przeciwwskazań,
• żądanie odnotowania stanowiska rodzica w dokumentacji.

6. Treść kluczowa: „zgoda warunkowa” + żądanie wykluczenia ryzyk.

Rodzic może wskazać, że wyraża zgodę na szczepienie po wykluczeniu ryzyka uczulenia / NOP, bo nie może brać odpowiedzialności za podanie preparatu bez realnej wiedzy o reakcjach dziecka na składniki. To ma znaczenie dowodowe: to nie jest odmowa, tylko domaganie się prawidłowej kwalifikacji.

7. Kwestia „zaległych” szczepień i wiek dziecka: lekarz nie może zastępować prawa „indywidualnym kalendarzem”.

Jeżeli dziecko jest poza terminami wynikającymi z kalendarza szczepień, to – zgodnie z przywołaną w tekście argumentacją i orzecznictwem (WSA / TK) – lekarz nie jest organem uprawnionym do tworzenia własnych, wiążących „indywidualnych kalendarzy” poza tym, co wynika z obowiązującego rozporządzenia.

8. Odpowiedzialność lekarza i standard kwalifikacji – wątek TSUE jako element presji dowodowej.

W modelu przedstawionym w tekście, rodzic składa oświadczenie, że szczepienie może nastąpić po spełnieniu standardów kwalifikacji, a także podnosi kwestię odpowiedzialności personelu wykonującego czynność, jeśli kwalifikacja byłaby prowadzona wadliwie (wskazywany wyrok TSUE).

9. Jeśli lekarz nie chce przyjąć dokumentów – złóż je formalnie w przychodni.

Gdy lekarz odmawia pokwitowania odbioru:

• składasz dokumenty w sekretariacie/rejestracji,
• na kopii dla siebie bierzesz potwierdzenie złożenia (data, pieczęć, podpis).
  To jest później „twardy” dowód, że rodzic działał prawidłowo i nie uchylał się.

10. Po wizycie: natychmiast wniosek o wydanie kopii / odpisu dokumentacji z badania kwalifikacyjnego.

To kluczowe, bo rozstrzygające dowodowo bywa to, co wpisano (a nie to, co było powiedziane).

11. Jeżeli w dokumentacji pojawi się wpis „odmówił” – żądaj sprostowania.

Gdy w dokumentacji widnieje nieprawdziwa adnotacja (np. „rodzic odmówił szczepienia”), należy niezwłocznie złożyć do przychodni pisemne żądanie sprostowania i dołączyć kopię złożonych uprzednio oświadczeń/wniosków oraz potwierdzenie wpływu.

12. Efekt końcowy: „zamknięcie podstaw” do grzywny przez wykazanie braku odmowy i braku uchylania się.

Kompletny zestaw dowodów (stawiennictwo + dokumenty + potwierdzenia złożenia + dokumentacja z wizyty + ewentualne wnioski o sprostowanie) pozwala w razie uruchomienia trybu administracyjnego wykazywać, że:

• rodzic nie odmówił,
• rodzic nie uchylał się,
• problemem było nieprzeprowadzenie kwalifikacji w standardzie / spór co do warunków bezpieczeństwa, a nie „sprzeciw dla samego sprzeciwu”.

 

* Opinia/porada prawna została opracowana przez Kancelarię LEGA ARTIS (stan prawny na dzień 15.12.2025 r.).
*  Uwaga! Wszelkie indywidualne przypadki wymagają zawsze konsultacji z prawnikiem.